Togo

Tógó er lítið land; lítið eitt stærra en Danmörk og með lítið eitt fleiri íbúa, hátt í sjö milljónir. Tógó liggur á milli Benín og Ghana í Vestur-Afríku. Sjávarhéruð Benín, Tógó og austurhluta Ghana gengu undir nafninu Þrælaströndin meðan þrælaverslunin í Vestur-Afríku stóð sem hæst frá sautjándu og fram eftir nítjándu öld. Til þessa svæðis geta flestir svartir íbúar Norður-, Mið- og Suður-Ameríku rakið ættir sínar.

Þrælaverslunin byggðist á viðskiptum Evrópubúa við afrísku þjóðirnar sem byggðu strandhéröðin. Þegar þrælaverslunin lagðist af lögðu Evrópumenn undir sig löndin og gerðu þær að nýlendum. Fyrrum þrælasalar urðu þá oftast undirsátur nýlenduherranna en þær þjóðir sem áður voru rændar, hnepptar í þrældóm og seldar fengu að þræla í eigin landi; ýmist á plantekrum eða í námum.

Tógóland varð nýlenda Þjóðverja seint á nítjándu öld. Við lok fyrri  heimstryjaldar var Tógó sett undir Þjóðabandalagið og skiptu Frakkar og Bretar með sér umsjón landsins. Svo fór að lokum að Bretar felldu sinn hluta undir Gullströndina, nýlendu sína sem seinna var kölluð Ghana. Frakkar gerðu þá umsjónarsvæði sitt að sinni nýlendu. Það svæði heitir í dag Tógó.

Tógó fékk sjálfstæði með þjóðaratkvæðagreiðslu eins og aðrar nýlendur Frakka sunnan Sahara. Atkvæðagreiðslan gekk út að segja já við sjálfstæði og sterkum tengslum við Frakkland eða nei, sem þýddi einnig sjálfstæði en að öll tengsl við Frakkland yrðu rofin og Frakkar myndu í raun flytja öll lyf, öll tæki og í raun allt sem mætti flytja á brott með sér. Tógóbúar völdu fyrri kostinn, sjálfstæði undir vernd Frakka.

Eins og í öðrum Afríkuríkjum liðu ekki mörg ár frá sjálfstæði og fyrstu kosningunum fram að fyrstu byltingunni. Sjálfstæðið kom 1960 og byltingin 1963. Sá var munurinn á Tógó og öðrum löndum álfunnar að byltingarforinginn, Eyadema Gnassingbe, hélt völdum allt til dauðadags árið 2005 – eða í 42 ár samfleytt. Þetta mun vera heimsmet í flokki einræðisherra.

Fyrstu árin eftir sjálfstæði einkenndust af bjartsýni drifinni áfram af lántöku. Stærstu byggingar höfuðborgarinnar Lomé eru frá þessum tíma. Þegar lánstraustið var uppurið tók við tími stöðnunar og afturfarar. Eyadema, flokkur hans, ríkisvaldið og herinn stjórnaði öllu í landinu og atvinnulífið fraus hægt og bítandi í skömmtunar-og haftakerfi. Ríkið seldi bændum sáðkornið og keypti uppskeruna, heimilaði framræslu mýranna og byggingu hlöðu, lánaði fyrir traktornum og flutti hann inn. Sjálfstæður atvinnu- og búrekstur lagðist af. Ungt fólk sem reyndi að koma ár sinni fyrir borð gekk í flokk einræðisherrans og fékk sér vinnu hjá ríkinu eða gekk í herinn.

Stjórnvöld í Tógó reyndu að fá niðurfellingu skulda og krækja í eins mikla þróunaraðstoð og þau gátu. Skatttekjur heimavið dugðu vart fyrir rekstri hers og lögreglu sem einræðisstjórninni þurfti að ala vel til að halda völdum. Heilsugæsla, menntun, samgöngur og önnur hefðbundin verkefni ríkisvaldsins voru ýmist rekin fyrir þróunarhjálp, einfaldlega ekki til staðar eða þá rekin fyrir skóla- og sjúklingagjöld. Í landi þar sem rúmur helmingur fólks er atvinnu- og tekjulaus þýðir það að stærsti hluti þjóðarinar nýtur ekki heilsugæslu eða menntunar.

Þegar Múrinn féll 1989 fóru Vesturlönd að gera þá kröfu á stjórnvöld sem þáðu þróunaraðstoð að þau færu að fikra sig átt til opins, lýðræðislegs samfélags að vestrænni fyrirmynd. Með falli Sovétríkjanna féll skjól einræðisherranna. Heimurinn bauð ekki lengur upp á tvær meginleiðir heldur aðeins eina; þá vestrænu. Sökum langlífis Eyadema og fastheldni á völd dróst Tógó nú aftur úr nágrannalöndum sínum, sem voru þó nógu aftarlega á merinni. Evrópusambandið setti Tógó í straff að undirlagi Frakka – en fyrrum nýlenduherrarnir í Evrópusambandinu hafa ætíð forystu í málum fyrrum nýlendna sinna og það þykir ekki kurteisi af öðrum löndum að halda uppi öðrum skoðunum. Eftir dauða Eyadema voru haldnar kosningar og þær sigraði sonur þess gamla, Faure Gnassingbé. Faure bar sigurorð af syni fyrsta forseta Tógó, Sylvanus Olympio, en faðir Faure, Eyadema, hafði einmitt tekið Olympio af lífi. Lítið land, Tógó.

Stjórnartíð Faure hefur einkennst af tilraunum til að endurbyggja samband við Frakka og Evrópusambandið og opna fyrir þróunaraðstoð þaðan. Hann hefur tilnefnt fólk úr öðrum stjórnmálaflokkum sem ráðherra í ríkisstjórn sína og reynt með öðrum hætti að byggja upp pólitískt jafnvægi. Tvennum sögum fer af Faure. Hann er ýmist talinn eplið sem féll skammt frá eikinni eða að hann er talinn vilja breyta mörgu en geti ekki enn þar sem gamla valdaklíkan frá dögum föður hans stjórni í raun enn. Hver svo sem ástæðan er, þá hreyfist allt hægt í Tógó og ekki allt í rétta átt.

Gunnar Smári Egilsson